2026 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Բեռլին-Լիխտենբերգի շրջանային վարչակազմի խորհրդի նիստերի դահլիճում հաջողությամբ կայացավ Գերմաներեն-հայերեն իրավաբանական բառարանի շնորհանդեսը։ Միջոցառումը վարում էր Գերմանա-հայկական իրավաբանների միության նախագահ Սառահ Բաբայանը։
Միջոցառման սկզբում ՀԵՄԱ հ/կ առաջին նախագահ Միքայել Մինասյանը ողջունեց հյուրերին և փոխանցեց Բեռլինի Լիխտենբերգ շրջանի քաղաքապետ Մարտին Շեֆերի, ինչպես նաև Բեռլինի երկրամասային խորհրդարանի պատգամավոր, պրոֆեսոր, դոկտոր Մարտին Պետցոլդի ողջույններն ու շնորհավորանքները։ Այնուհետև նա հանդես եկավ «Կարո՞ղ է գերմանա-հայկական բարեկամությունը նորմատիվ լինել» թեմայով ողջույնի խոսքով։ Նա շնորհակալություն հայտնեց բառարանի հեղինակներ դոկտոր Գուրգեն Պետրոսյանին, Խաչատուր Մխիթարյանին, Հովիկ Մարտիրոսյանին և Արփի Գույումջյանին՝ նրանց կատարած հիանալի աշխատանքի համար։
Վերոնշյալ զեկուցողները PowerPoint ցուցադրությունների միջոցով ներկայացրին իրենց թեմաները․
- Դոկտոր Գուրգեն Պետրոսյան․ «Բառարանի ստեղծման պատմությունը և կազմակերպչական խոչընդոտները»
- Խաչատուր Մխիթարյան․ «Լեզուն՝ որպես իրավաբանական գործունեության անփոխարինելի գործիք»
- Հովիկ Մարտիրոսյան․ «Իրավունքի թարգմանությունը՝ ավելին, քան պարզապես բառերի փոխանցում»
- Արփի Գույումջյան․ «Իրավական լեզուն՝ որպես իրավական մշակույթի մաս․ եզրաբանության տարբեր ձևավորումները»
Ուշադրության կենտրոնում էին բառարանի ստեղծումը, ճշգրիտ իրավաբանական մասնագիտական լեզվի նշանակությունը, իրավաբանական թարգմանության առանձնահատուկ դժվարությունները, ինչպես նաև իրավական լեզվի դերը՝ որպես իրավական մշակույթի բաղկացուցիչ մաս։
Դրան հաջորդած պանելային քննարկումը ներկաներին հնարավորություն ընձեռեց հարցեր ուղղելու և ակտիվորեն մասնակցելու մասնագիտական մտքերի փոխանակմանը։ Միջոցառումը հստակ ցույց տվեց, որ իրավաբանական բառարանը շատ ավելին է, քան տեղեկատու աշխատություն․ այն կարևոր կամուրջ է գերմանական և հայկական իրավական լեզուների միջև և նպաստում է գերմանա-հայկական իրավական համագործակցության խորացմանը։
Գերմանա-հայկական իրավաբանների միությունը շնորհակալություն է հայտնում բոլոր զեկուցողներին, հյուրերին և աջակիցներին, մասնավորապես՝ AEAE – Association of the European and Armenian Experts e. V.-ին և Բեռլինի Լիխտենբերգ շրջանի քաղաքապետ Մարտին Շեֆերին՝ արժեքավոր աջակցության և հաջողված երեկոյի համար։
Միջոցառման երաժշտական ձևավորումն ապահովեց դաշնակահարուհի Աննա Պողոսյանցը։
Ստորև ներկայացնում ենք ՀԵՄԱ հ/կ առաջին նախագահ պարոն Միքայել Մինասյանի ամբողջական զեկույցը բառարանի շնորհանդեսի կապակցությամբ․
Կարո՞ղ է գերմանա-հայկական բարեկամությունը նորմատիվ լինել
Հարգելի՛ տիկնայք և պարոնայք,
քաղաքականության, գիտության, արդարադատության և դիվանագիտության ոլորտների հարգարժա՛ն ներկայացուցիչներ,
գերմանա-հայկական համագործակցության սիրելի՛ բարեկամներ,
սրտանց ողջունում եմ ձեզ առաջին Գերմաներեն-հայերեն իրավաբանական բառարանի շնորհանդեսին։
Մենք այսօր այստեղ ենք հավաքվել ոչ միայն նոր մասնագիտական բառարանի հրատարակությունը արժեվորելու համար, այլև միաժամանակ նշում ենք Գերմանիայի և Հայաստանի միջև լեզվական, իրավական ու ինստիտուցիոնալ մերձեցման ճանապարհին կատարված կարևոր այս քայլը։
Այսօրվա միջոցառման հիմքում դրված է միտումնավոր ձևակերպված անսովոր մի հարց․
Կարո՞ղ է գերմանա-հայկական բարեկամությունը նորմատիվ լինել։
«Նորմատիվ» հասկացությունն առաջին հերթին պատկանում է իրավունքի լեզվին։ Այն նշանակում է կանոններ, արժեքներ և չափանիշներ, որոնք սահմանում են, թե ինչպես պետք է կազմակերպվի հասարակական համակեցությունը։ Իսկ բարեկամությունը մենք կապում ենք վստահության, կապվածության, փոխադարձ հարգանքի և անձնական մտերմության հետ։ Սովորաբար այն օրենքներով չի առաջանում և չի կարող պարտադրվել։
Այնուամենայնիվ, բարեկամությունը կարող է նորմատիվ ուժ ձեռք բերել։ Այն կարող է ընդհանուր արժեքների հիմք դառնալ, պատասխանատվություն ծնել և մեր գործողությունների համար չափանիշներ սահմանել։ Ճշմարիտ բարեկամությունը չի սահմանափակվում բարեհաճ խոսքերով։ Այն դրսևորվում է հուսալի համագործակցության, փոխադարձ ըմբռնման և միմյանց հանդեպ պատասխանատվություն ստանձնելու պատրաստակամության մեջ։
Այս իմաստով գերմանա-հայկական բարեկամությունը նույնպես կարող է նորմատիվ լինել՝ ոչ թե որպես պետության կողմից պարտադրված հարաբերություն, այլ որպես ընդհանուր արժեքներով առաջնորդվող գործընկերություն՝ հիմնված մարդկային արժանապատվության, իրավական պետության, ազատության, արդարության և խաղաղ փոխըմբռնման վրա։
Այսօր ներկայացվող Գերմաներեն-հայերեն իրավաբանական բառարանը յուրահատուկ կերպով մարմնավորում է այդ գաղափարը։ Այն պարզապես միմյանց չի կապում գերմանական և հայկական եզրույթները։ Այն անմիջական երկխոսության մեջ է դնում երկու իրավական մշակույթ, երկու պատմական փորձառություն և լեզվական մտածողության երկու տարբեր եղանակ։
Այս նշանակալի աշխատության հրատարակիչներն են պարոնայք Խաչատուր Մխիթարյանը և դոկտոր Գուրգեն Պետրոսյանը։ Երկուսն էլ լիարժեք իրավաբանական կրթություն ունեցող իրավաբաններ են․ նրանցից մեկն աշխատում է որպես փաստաբան, իսկ մյուսը՝ որպես իրավագետ-գիտնական։ Այսպիսով, բառարանը յուրահատուկ կերպով միավորում է իրավական պրակտիկայի տեսանկյունը և իրավունքի գիտական ուսումնասիրությունը։ Բացի այդ, բառարանի խմբագրման, կառուցվածքավորման և կազմավորման աշխատանքներում հրատարակիչների հետ համագործակցել են իրավագիտության ութերորդ կիսամյակի ուսանող Հովիկ Մարտիրոսյանը և գերմաներենից ու հայերենից արտահաստիքային թարգմանչուհի և իրավաբանուհի Արփի Գույումջյանը։
Երկլեզու իրավաբանական բառարանի մշակումը շատ ավելին է պահանջում, քան լեզվական գիտելիքները։ Այն ենթադրում է երկու իրավակարգերի ճշգրիտ իմացություն, իրավական համակարգվածության խոր ըմբռնում և գիտական բարեխղճության բարձր աստիճան։ Ուստի երկու հրատարակիչներն արժանի են մեր առանձնահատուկ գնահատանքին՝ իրենց մասնագիտական աշխատանքի, հաստատակամության և գերմանա-հայկական իրավական փոխըմբռնման գործում ունեցած կարևոր ներդրման համար։
Իրավունքն ապրում է լեզվի միջոցով։ Օրենքները, պայմանագրերը, դատական վճիռները և վարչական ակտերը կարող են արդյունավետ գործել միայն այն դեպքում, երբ դրանց հասկացությունները միանշանակ են ընկալվում։ Ոչ ճշգրիտ թարգմանված իրավական եզրույթը կարող է թյուրըմբռնումների պատճառ դառնալ, վնասել իրավունքների իրականացմանը կամ նույնիսկ դժվարացնել արդարադատության մատչելիությունը։ Հետևաբար իրավաբանական թարգմանությունը շատ ավելին է, քան առանձին բառերի փոխանցումը։ Այն պահանջում է համապատասխան իրավակարգի, դրա հաստատությունների և հասարակական հիմքերի խոր ըմբռնում։
Հենց դրանում է այս բառարանի առանձնահատուկ նշանակությունը։ Այն եզրաբանական կողմնորոշում է ապահովում այնտեղ, որտեղ մինչ այժմ լեզվական անորոշություններ կային։ Այն իրավաբաններին, թարգմանիչներին, պետական մարմիններին, ձեռնարկություններին, գիտնականներին և ուսանողներին հնարավորություն է տալիս իրավական բովանդակությունն ավելի ճշգրիտ ընկալելու և այն ավելի հուսալիորեն փոխանցելու։
Միաժամանակ այս աշխատությունը կարող է օգնել այն մարդկանց, ովքեր ապրում կամ աշխատում են Գերմանիայի և Հայաստանի միջև գործող ծրագրերում կամ իրավական հարցեր ունեն կարգավորելու։ Նրանց համար հասկանալի իրավական լեզուն վերացական ակադեմիական հարց չէ, այլ սեփական իրավունքները ճանաչելու, պետական որոշումները հասկանալու և հասարակական կյանքին մասնակցելու նախապայման է։
Ուստի բառարանը ոչ միայն գիտական տեղեկատու աշխատություն է, այլ նաև գործնական իրավական պաշտպանության միջոց է և հավասար հիմունքներով հասարակական մասնակցության ապահովմանն ուղղված ներդրում։
Այսօրվա գրքի շնորհանդեսը հատուկ նշանակություն է ձեռք բերում նաև Բեռլինի Լիխտենբերգ շրջանի և Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի միջև քույր-քաղաքային գործընկերություն հաստատելու շարունակվող գործընթացի համատեքստում։
Քաղաքային գործընկերությունը, անշուշտ, պահանջում է քաղաքական որոշումներ և հուսալի ինստիտուցիոնալ հիմքեր։ Սակայն այն տևականորեն կենսունակ է դառնում միայն այն մարդկանց շնորհիվ, որոնք այն լցնում են կոնկրետ գաղափարներով, համատեղ ծրագրերով և փոխադարձ վստահությամբ։
Այսօրվա շնորհանդեսն իսկապես ապացույց է այն բանի, որ նորմատիվ հարաբերությունը կարող է հանգեցնել բավականին ամուր բարեկամության։ Իրավական և ինստիտուցիոնալ կարգավորված հարաբերություններից կարող է առաջանալ հարատև մարդկային կապվածություն։ Եվ հակառակը՝ ձևավորված բարեկամությունը կարող է ծնել համագործակցությանը պարտադիր ու տևական ձև հաղորդելու կամք։
Այսպիսով, նորմը և բարեկամությունը փոխլրացնում են միմյանց․ նորմն ապահովում է հուսալիություն, իսկ բարեկամությունը նրան հաղորդում է իմաստ և կենսունակություն։
Հետևաբար Գերմաներեն-հայերեն իրավաբանական բառարանը կարելի է դիտարկել նաև որպես Լիխտենբերգի և Կենտրոնի միջև նախատեսվող գործընկերության խորհրդանշական ու գործնական բաղադրիչ։ Այն ցույց է տալիս, որ համագործակցությունը չի սկսվում միայն համաձայնագրի ստորագրմամբ։ Այն ձևավորվում է արդեն այսօր՝ գիտական փոխանակման, մշակութային հանդիպումների, քաղաքացիական հասարակության ներգրավվածության և այս բառարանի նման համատեղ մտավոր աշխատանքի շնորհիվ։
Գերմանիան և Հայաստանն այսօր կապված են բազմազան հարաբերություններով՝ դիվանագիտության և գիտության, տնտեսության և մշակույթի, միգրացիայի և քաղաքացիական հասարակության գործունեության ոլորտներում։ Համագործակցության յուրաքանչյուր խորացման հետ ավելի է մեծանում ճշգրիտ ընդհանուր մասնագիտական լեզվի անհրաժեշտությունը։
Պայմանագրերը պետք է հասկանալի լինեն, իրավական նորմերը՝ համադրելի, իսկ վարչական ընթացակարգերը՝ պարզ ու հասկանալի ձևով բացատրելի։ Ուստի տնտեսական, գիտական կամ հասարակական համագործակցությունը խթանել ցանկացողներին անհրաժեշտ է ոչ միայն բարի կամք, այլև հուսալի եզրաբանական հիմք։ Հենց այդպիսի հիմք է ստեղծում այս բառարանը։
Դրանում ներառված յուրաքանչյուր բառ փոքրիկ կամուրջ է երկու իրավական համակարգերի միջև։ Նման բազմաթիվ կամուրջներից ձևավորվում է փոխըմբռնման ամուր տարածք։
Այս աշխատությունը միաժամանակ հիշեցնում է մեզ, որ լեզուն երբեք ամբողջովին չեզոք չէ։ Իրավական հասկացությունների մեջ արտացոլվում են պատմական զարգացումները, հասարակական արժեքային պատկերացումները և պետության, իրավունքի ու արդարության վերաբերյալ տարբեր ընկալումները։ Ուստի իրավական եզրույթ թարգմանողը պարզապես բառ չի փոխանցում, այլ միջնորդում է մտածողությանն և կարգավորման ձևերը տարբեր համակարգերի միջև։
Հարգելի՛ տիկնայք և պարոնայք,
այս իրավաբանական բառարանը տպավորիչ կերպով ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է լեզվից վստահություն, իսկ վստահությունից՝ համագործակցություն ձևավորվել։ Այն թարգմանում է իրավական եզրույթները և դրանով իսկ իրավական որոշակիություն է ստեղծում։ Այն բացատրում է տարբերությունները և դրանով փոխադարձ ըմբռնում է հնարավոր դարձնում։ Այն միավորում է երկու լեզու և այդպիսով ամրապնդում երկու հասարակությունների միջև հարաբերությունները։
Թերևս հենց դրանում է մեր առանցքային հարցի պատասխանը։
Այո՛, գերմանա-հայկական բարեկամությունը կարող է նորմատիվ լինել, եթե այն ոչ միայն անվանում է ընդհանուր արժեքները, այլև դրանք վերածում է կոնկրետ գործողությունների։ Այն նորմատիվ է դառնում, երբ փոխըմբռնումը դարձնում է չափանիշ, ամրապնդում է իրավական պետությունը և հեշտացնում իրավունքի մատչելիությունը։ Այն նորմատիվ է դառնում, երբ պատմական ու մշակութային հարաբերություններից ձևավորվում են տևական գիտական, իրավական, համայնքային և հասարակական կառույցներ։
Առաջին Գերմաներեն-հայերեն իրավաբանական բառարանը հենց այդպիսի կոնկրետ քայլ է։ Այն գերմանա-հայկական փոխըմբռնմանը տալիս է ընդհանուր իրավաբանական լեզու, իսկ մեր հասարակությունների միջև բարեկամությանը՝ հարատև հիմք։
Այս բառարանին մաղթում եմ լայն տարածում և գործուն կիրառում գիտության, արդարադատության, վարչարարության, տնտեսության և կրթության ոլորտներում։ Թող այն ոչ միայն մնա գրադարաններում, այլև կիրառվի ամենօրյա գործունեության մեջ, շարունակաբար զարգացվի և դառնա ապագա համագործակցության հիմքերից մեկը։
Հրատարակիչներ Քրիստիան Մխիթարյանին և Գուրգեն Պետրոսյանին, ինչպես նաև մյուս բոլոր մասնակիցներին ու աջակիցներին հայտնում եմ իմ խորին գնահատանքն ու անկեղծ շնորհակալությունը։
Շնորհակալություն եմ հայտնում ձեր ուշադրության համար և մաղթում մեզ բոլորիս բովանդակալից միջոցառում, ոգեշնչող քննարկումներ ու գերմանա-հայկական բարեկամության հետագա արդյունավետ խորացում։
Խորին հարգանքով՝
Միքայել Մինասյան
